די פֿיש

דגים
תרגום:
שיתוף ב facebook
שיתוף ב twitter
שיתוף ב email
הקדמה
ישראל ראבון (1941-1900), משורר וסופר יידי, החל לכתוב שירים עוד בצעירותו ונודע בזכות כתיבתו החדשנית והאקספרסיוניסטית אשר באה לידי ביטוי ברומן 'די גאַס' (הרחוב). בסיפור דגים מספק ראבון הצצה ל'עולם התחתון' ביידיש; בתוך העולם הזה, שהוא ללא ספק יהודי, משמשות מערכות חוקים שונות שאינן בהכרח מקבילות למערכות הדתיות או הנורמטיביות. ראבון נוגע בעולם זה בחן רב ובהומור ומביא לידי ביטוי עולם שלא תמיד מוצא מקום בספרות היידיש.

מערכת איבערזעץ

Portrait study of a young Jew branded as a boy (in 1906) with a mustache, beard, and the word 'thief' in three languages by a Polish doctor who caught him picking an apple from his tree. From the Archives of the YIVO Institute for Jewish Research
יידיש

דאָס „געריכט“ האָט זיך פֿאַרזאַמלט אין אַ שענק, אין אַ באַזונדער חדרל. עס איז געװען זײער הײס און די געלע, צעשײלטע טאַפּעטן אױף די נידעריקע װענט האָבן געדאַמפּט פֿון מענטשלעכן אָטעם. די „ריכטער“ האָבן זיך נישט געזעצט אױף דער לאַנגער הילצערנער באַנק, װאָס איז געשטאַנען אין מיטן, נאָר אױף הױכע פֿעסער ביר; זײ האָבן אַזױ אַרום זיך געװאָלט אָפּקילן די צעהיצטע לײַבער. זײ האָבן זיך אױסגעטאָן די מאַרינאַרקעס און זענען געבליבן זיצן אין די קאָלירטע אײבערהעמדער מיט די גלאַנצנדיקע בראָנדזענע ספּינקעס.

זײ זענען געװען דרײַ מאַן. אַלע שטאַרקע, װי די דעמבעס, — באַקאַנטע פּאַרשױנען פֿון דער „אונטערװעלט“. 

אײנער פֿון זײ, זײער אַ דיקער, מיט אַ גראָבן רױטן קאַרק, געפֿאַלדעװעט, װי אַ װעלטשענער נוס, מיט אַן אַראָפּהענגענדיקן בױך, װי אַ קימפּעט־ייִדענע, מיט אַ פּנים, װאָס איז געװען באַדעקט מיט זיגזאַגיקע שראַמען פֿון

פֿאַרהײלטע מעסערשטעך — האָט געפּרײַכט אין דער דעמפּיקער לופֿט און פֿון זײַן האַלב אױפֿגעעפֿנט מױל האָבן אַראָפּגעקוקט אַ פּאָר פֿלײשיקע ליפּן און צװײ שורות גאָלדענע צײן. ער האָט אַרױסגענומען פֿון די הױזן, װאָס זענען געװען צוגעהאַלטן דורך אַ לעדערנעם פּאַסיק, אַ שאַכטל פּאַפּיראָסן און דערלאַנגט זײַנע איבעריקע צװײ קאָלעגן צו רייכערן, אַ זאָג טוענדיק מיט אַ הײזעריקער שטים, װאָס האָט קױם געװאָלט אַרױסקריכן פֿון זײַן האַלדז:

— נו, מ׳קאָן שױן אָנהײבן די „דין־תּורה“?

— פֿאַר װאָס נישט? — האָט געענטפֿערט אַ צװײטער, װאָס האָט געהאַט אײן אױג קלענער, װי דאָס אַנדערע, (דאָס קלענערע אױג איז געװען רױט װי אַ ציגל און איז אים אײַנגעשרומפּן געװאָרן צוליב אַ קלאַפּ). 

— רוף אַרײַן די ייִדענע! — האָט אַ געשרײ געטון דער דריטער „ריכטער“, אַ יונג מיט אַן אױפֿגעקנעפּלט העמד, װאָס האָט אַרױסגעװיזן אַ האָריקע, צעכראַסטעטע ברוסט, אױף װעלכער עס איז געװען בלױ אױסטאַטויִרט — װי בײַ מענטשן, װאָס זענען לאַנג געזעסן אין טורמעס — אַ נאַקעטע אַטלעטן־פֿרױ, װאָס הײבט שװערע געװיכטער. 

דער ערשטער מיטן צעשונדענעם פּנים האָט זיך אַ הײב געטון פֿון דער פֿאַס, אױף װעלכער ער איז געזעסן, און האָט געעפֿנט די טיר.

— קום אַרײַן! האָט ער אַ ברום געטון אױף דער שװעל און האָט זיך צוריקגעזעצט אױף זײַן בכּבֿוד אָרט. 

עס האָט זיך באַװיזן אַ ייִדענע מיט אַ הױקער. זי האָט געהאַט אַ װײַס, קרענקלעך פּנים, גרױסע דערשראָקענע אױגן און פֿאַר די הענט האָט זי געפֿירט צװײ קינדער: בײדע מײדלעך, אָנגעטוענע אין צעריסענע, פֿאַרברודיקטע קלײדלעך.

— די יאַטלעך האָסטו געקענט לאָזן אין דער הײם! — האָט אין אַ בײזן טאָן אַ זאָג געטון דער פּאַרשױן מיטן צעשניטענעם פּנים. 

די קינדער האָבן דערפֿילט, אַז מען מײנט זײ און זײ האָבן געמאַכט רחמנותדיקע פּנימלעך און זיך פֿאַרשטעלט אין דער מאַמעס קלײד, װאָס זײַן שלאָמפּער האָט געװישט דעם שטױב פֿון דער פּאָדלאָגע, װי אַ פֿלעדערװיש. 

— װאָס װילסטו אײגנטלעך פֿון דײַן מאַן? — האָט געפֿרעגט דער „ריכטער“ מיטן רױטן, געדראָלענעם אױג. 

— װאָס איך װיל, מײַנע ליבע לײַט? — האָט די ייִדענע גענומען רעדן מיט אַ שלוכצנדיק קול. — עץ װײסט דען נישט, װאָס איך װיל? איך װיל, ער זאָל מיך נישט אַװעקװאַרפֿן װי אַ שמאַטע און לאָזן די קינדער געשװאָלן װערן פֿון הונגער… פֿופֿצן יאָר האָב איך אים אָפּגעאַרבעט װי אַ בלינד פֿערד. ער האָט זיך אַרומגעדרײט װי אַ פּריץ און האָט נישט געטון די האַנט אין קאַלטן װאַסער אַרײַן. װי אַ קאַטאָרזשאַן האָב איך געפּראַצעװעט פֿאַר אים. אַ נגידישן בױך האָט ער געקריגן פֿון מײַן האָרעװאַניע און יעצט, אַז ס׳גײט אים גוט, האָט ער מיך אַװעקגעװאָרפֿן און ער װיל נישט הערן פֿון מיר און פֿון די װערעם זײַנע. צום רבֿ האָב איך אים גערופֿן — לאַכט ער זיך אױס; מיטן סאָנד האָב איך אים געסטראַשעט — זאָגט ער, ר׳האָט נישט קײן מורא, אָבער פֿאַר ענק ציטערט ער… צו ענק װעט ער

שױן קומען… עץ האָט דאָך אַ ייִדיש האַרץ און צ׳װעט רחמנות האָבן אױף אַ קאַליקע מיט צװײ לעבעדיקע יתומים. 

— שאַ, שאַ! גענוג געדייבערט! דו דאַרפֿסט שױן מער נישט רעדן. מיר האָבן שױן אַלץ פֿאַרשטאַנען! — האָט דער פּאַרשױן מיטן „בילד“ אױפֿן האַרץ אַ מאַך געטון מיט דער האַנט און איר איבערגעשלאָגן די רײד. — קאָנסט הולכן. מיר װעלן דיך שױן רופֿן. 

— אױ, װי צ׳האָט אַ גאָט אין האַרצן, נעמט זיך אָן מײַן קשיװדע און לערנט בלק דעם שײגעץ, — האָט די פֿרױ גערעדט אױף דער שװעל אונטערזיפֿצנדיק, און װינטשנדיק מיט אַ חניפֿהדיק פּנים אַ „גוטן טאָג“, האָט זי פֿאַרלאָזט די שענק.

אַז די ריכטער זענען געבליבן אַלײן, האָבן זײ זיך אָנגעקוקט. 

— מען דאַרף דעם יאָלד אַ נעם טון אין דער פּרעס אַרײַן! — האָט זיך אָנגערופֿן דער פּאַרשױן מיטן קלײנעם אױג און האָט זיך אױסגעצױגן אױפֿן פֿאַס ביר. 

— ר׳האָט אָפּגעשפּאָרט אַ פּאָר גילדן, פּאַסט אים שױן נישט אַ װײַב אַ הױקער! — ער װיל אױף אונדז שױן נישט קוקן און ער גײט אין דער גאַס שטײַף, װי אַ פּלומפּ און מאַכט זיך, װי ער קען אונדז נישט!

דער מענטש, װעגן װעלכן די „דין־תּורה“ איז איצט פֿאָרגעקומען, האָט געהײסן לײזער „פּאַפּסט“ און האָט אַ מאָל אױך געהערט צו דער חבֿרותא פֿון די „ריכטער“.

לײזער „פּאַפּסט“, אַ געזונטער, שײנער יונג, האָט חתונה געהאַט מיט זײַן װײַב, אַ הױקער און אַ דינסטמױד, װאָס איז דערצו עלטער געװען פֿון אים מיט אַ צװעלף יאָר, אױף אַזאַ נישט־געװײנטלעכן אופֿן:

לײזער איז געװען אַ לעביונג, אַ הולטײַ, זיך געחבֿרט מיט קלעזמער, גנבֿים און קונצן־מאַכער; האָט זיך געדרײט אױפֿן מאַרק, געהאָלפֿן אַרײַננאַרן אַ קאַליעדיק פֿערד אַ שלימזלדיקן פּױער, געװען אַ גאַסט אין די אַכסניות, װוּ מען האָט אױסגעפּראָפּט געלט בײַ סוחרים אין שולערישע קאָרטנשפּילן.

אַ מאַמע האָט ער געהאַט — איז זי געװען אַ װעשין, און סוף־כּל־סוף האָט זי אים אַרױסגעטריבן פֿון דער שטוב, װײַל ער װיל נישט װערן קײן לײַט, פֿאַרדינט נישט קײן גראָשן און דרײט זיך אַרום מיט געמײנע לײַט. 

אָבער אײביק קאָן מען דאָך נישט לעבן פֿון אַזעלכע „געשעפֿטן“ און לײזער האָט ענדלעך אַנטשלאָסן אױסצוקלײַבן זיך אַ פֿאַך, מיט װעלכן ער איז שױן געװען גענוג באַקאַנט: גנבֿה. דעם ערשטן אױפֿטריט האָט ער באַשלאָסן צו מאַכן בײַ דעם זײַדענעם יאָסעלע. דער זײַדענער יאָסעלע איז געװען אַ גרױסער גבֿיר, אַ ייִד מיט אַ שאַרף קעפּל, אַ פֿלינק צינגל, אַ דעה־זאָגער און אַ כּלל־פֿאַרזאָרגער. מיט אַ סך פּריסטאַװעס איז ער געװען אויף „דו“ און אַפֿילו מיטן סאַמע פּאָליציי־מײַסטער איז ער געווען אױסגעקאָכט. אָט אים האָט דאָס לײזער אױסגעקליבן פֿאַר זײַן ערשטן קרבן.

די נאַכט איז געװען אַ רעגנדיקע און אַ קאַלטע, װען לײזער האָט זיך אַרײַנגעגליטשט אין דעם זײַדענעם יאָסעלעס

הױז, װאָס איז געװען אַרומגערינגלט מיט אַ צױם. װען אַלץ איז שױן פֿאַר אים אַדורך בשלום און לײזער איז שױן געװען מיט די געגנבֿעטע זאַכן אין קאָרידאָר, האָט די שטילקײט פֿון דער נאַכט פּלוצלינג איבערגעריסן אַ קלאַפּ אין דער פּאָדלאָגע. פֿון לײזערס גרױסן אָנגעשטאָפּטן זאַק איז אַרױסגעפֿאַלן אַ זילבערנער לײַכטער. און דאָס האָט אים באַגראָבן. דער זײַדענער יאָסל האָט געהאַט אַ לײַכטן שלאָף, װי אַ קאַץ. אַז ער האָט דערהערט דעם קלאַפּ איז ער גלײַך אַראָפּגעשפּרונגען פֿון בעט און האָט תּיכּף זיך געכאַפּט, אַז מען האָט אים באַגנבֿעט. צוזאַמען מיט זײַנע צװײ זין האָט ער אין די אונטערװעש און מיט אײַזערנע פּרענטן זיך אַ לאָז געטון נאָך דעם גנבֿ און אים געפּאַקט.

דער זײַדענער יאָסעלע איז אָבער געװען אַ „קאָפּמענטש“ און ער האָט לײזערן נישט געלאָזט אײַנזעצן, נאָר ער האָט געמאַכט מיט אים אַ געשעפֿט. בײַ אים האָט געדינט אַ משרת זלאַטע, אַ פֿאַרזעסענע מױד, דערצו אַ הױקער און אַ קײַלעכדיקע יתומה. זי איז געקומען צו אים דינען אַלס קינד פֿון צװעלף יאָר, ווען טאַטע־מאַמע זענען איר אָפּגעשטאָרבן. ער האָט זי אַרײַנגענומען אױס רחמנות. זי האָט דאָס דער זײַדענער יאָסעלע איצט אין זינען געהאַט. 

— דאָס ערשטע מאָל, ר׳ יאָסל… גיט מיך נישט איבער דער פּאָליצײ… דאָס ערשטע מאָל… — האָט דער שלימזלדיקער גנבֿ געװײנט און האָט געקושט דעם גבֿירס האַנט.

— טאַקע דאָס ערשטע מאָל?… און אַ טאַטן האָסטו? — האָט ר׳ יאָסל אַ פֿרעג געטון. 

— נײן, איך האָב נישט קײן טאַטן. איך בין אַ יתום. 

— שװער בײַ דײַן טאַטנס קבֿר, צי עס איז טאַקע דאָס ערשטע מאָל.

לײזער האָט געשװאָרן און האָט נישט אױפֿגעהערט צו װײנען.

— װי הײסטו, תּכשיט אײנער?

— לײזער הײס איך.

— ביסטו אַ בחור, צי דו האָסט שױן אַ װײַב? — האָט דער גבֿיר װײַטער אױסגעפֿרעגט.

— איך בין אַ בחור — האָט לײזער געענטפֿערט און האָט אין גרױס שרעק נישט געהאַט קײן דרײסטקײט זיך צו װוּנדערן װאָס מען שטעלט אים אַזעלכע קשיות.

— הער אױס לײזער, — האָט דער זײַדענער יאָסל געזאָגט אין אַ פֿײַערלעכן טאָן און מיט אַ שטרענג, ערנסט פּנים, אַ גלעט טוענדיק זיך די געדיכטע, שװאַרצע באָרד, — איך גיב דיר די ברירה: אָדער דו גײסט אין קרימינאַל אַרײַן, אָדער דו האָסט חתונה מיט מײַן דינסט זלאַטע דעם הױקער. דו קריגסט הונדערט און פֿופֿציק קאַרבן נדן. 

לײזערן איז פֿינצטער געװאָרן אין די אױגן. 

ער האָט געװוּסט, אַז דער זײַדענער יאָסל שפּאַסט נישט און אין קרימינאַל האָט זיך אים נישט געגלוסט צו גײן און באין־ברירה האָט ער געמוזט מסכּים זײַן: ער האָט גענומען זלאַטען דעם הױקער פֿאַר אַ װײַב.

די חתונה איז פֿאָרגעקומען באַלד צו מאָרגנס. דער גבֿיר האָט דעם פּאָרפֿאָערשט דעמאָלט האָט ער זיך דערװעגט און האָט אַװעקגעװאָרפֿן זײַן װײַב, װאָס דער זײַדענער יאָסל האָט אים מיט געװאַלד אײַנגעשלײערט.

לק געמאַכט אַ שטיקל מיסחר און עס איז זײ נישט שלעכט געגאַנגען. 

— אַז דו װעסט זיך דערװעגן צו אַנטלױפֿן, װעט מען דיך ברענגען צו פֿירן אין קײטן. דו װײסט דאָך, אַז איך בין אױסגעקאָכט מיט דער פּאָליצײ… — האָט דער זײַדענער יאָסל אים אָנגעזאָגט.

און לײזער איז שױן אַזױ געבליבן װױנען מיט זײַן װײַב, ביז דער זײַדענער יאָסל איז געװאָרן אַלט; די רוסן זענען אַװעק און ער איז געװאָרן אױס מאַכער.

יידיש עברית

דאָס „געריכט“ האָט זיך פֿאַרזאַמלט אין אַ שענק, אין אַ באַזונדער חדרל. עס איז געװען זײער הײס און די געלע, צעשײלטע טאַפּעטן אױף די נידעריקע װענט האָבן געדאַמפּט פֿון מענטשלעכן אָטעם. די „ריכטער“ האָבן זיך נישט געזעצט אױף דער לאַנגער הילצערנער באַנק, װאָס איז געשטאַנען אין מיטן, נאָר אױף הױכע פֿעסער ביר; זײ האָבן אַזױ אַרום זיך געװאָלט אָפּקילן די צעהיצטע לײַבער. זײ האָבן זיך אױסגעטאָן די מאַרינאַרקעס און זענען געבליבן זיצן אין די קאָלירטע אײבערהעמדער מיט די גלאַנצנדיקע בראָנדזענע ספּינקעס.

זײ זענען געװען דרײַ מאַן. אַלע שטאַרקע, װי די דעמבעס, — באַקאַנטע פּאַרשױנען פֿון דער „אונטערװעלט“. 

אײנער פֿון זײ, זײער אַ דיקער, מיט אַ גראָבן רױטן קאַרק, געפֿאַלדעװעט, װי אַ װעלטשענער נוס, מיט אַן אַראָפּהענגענדיקן בױך, װי אַ קימפּעט־ייִדענע, מיט אַ פּנים, װאָס איז געװען באַדעקט מיט זיגזאַגיקע שראַמען פֿון

פֿאַרהײלטע מעסערשטעך — האָט געפּרײַכט אין דער דעמפּיקער לופֿט און פֿון זײַן האַלב אױפֿגעעפֿנט מױל האָבן אַראָפּגעקוקט אַ פּאָר פֿלײשיקע ליפּן און צװײ שורות גאָלדענע צײן. ער האָט אַרױסגענומען פֿון די הױזן, װאָס זענען געװען צוגעהאַלטן דורך אַ לעדערנעם פּאַסיק, אַ שאַכטל פּאַפּיראָסן און דערלאַנגט זײַנע איבעריקע צװײ קאָלעגן צו רייכערן, אַ זאָג טוענדיק מיט אַ הײזעריקער שטים, װאָס האָט קױם געװאָלט אַרױסקריכן פֿון זײַן האַלדז:

— נו, מ׳קאָן שױן אָנהײבן די „דין־תּורה“?

— פֿאַר װאָס נישט? — האָט געענטפֿערט אַ צװײטער, װאָס האָט געהאַט אײן אױג קלענער, װי דאָס אַנדערע, (דאָס קלענערע אױג איז געװען רױט װי אַ ציגל און איז אים אײַנגעשרומפּן געװאָרן צוליב אַ קלאַפּ). 

— רוף אַרײַן די ייִדענע! — האָט אַ געשרײ געטון דער דריטער „ריכטער“, אַ יונג מיט אַן אױפֿגעקנעפּלט העמד, װאָס האָט אַרױסגעװיזן אַ האָריקע, צעכראַסטעטע ברוסט, אױף װעלכער עס איז געװען בלױ אױסטאַטויִרט — װי בײַ מענטשן, װאָס זענען לאַנג געזעסן אין טורמעס — אַ נאַקעטע אַטלעטן־פֿרױ, װאָס הײבט שװערע געװיכטער. 

דער ערשטער מיטן צעשונדענעם פּנים האָט זיך אַ הײב געטון פֿון דער פֿאַס, אױף װעלכער ער איז געזעסן, און האָט געעפֿנט די טיר.

— קום אַרײַן! האָט ער אַ ברום געטון אױף דער שװעל און האָט זיך צוריקגעזעצט אױף זײַן בכּבֿוד אָרט. 

עס האָט זיך באַװיזן אַ ייִדענע מיט אַ הױקער. זי האָט געהאַט אַ װײַס, קרענקלעך פּנים, גרױסע דערשראָקענע אױגן און פֿאַר די הענט האָט זי געפֿירט צװײ קינדער: בײדע מײדלעך, אָנגעטוענע אין צעריסענע, פֿאַרברודיקטע קלײדלעך.

— די יאַטלעך האָסטו געקענט לאָזן אין דער הײם! — האָט אין אַ בײזן טאָן אַ זאָג געטון דער פּאַרשױן מיטן צעשניטענעם פּנים. 

די קינדער האָבן דערפֿילט, אַז מען מײנט זײ און זײ האָבן געמאַכט רחמנותדיקע פּנימלעך און זיך פֿאַרשטעלט אין דער מאַמעס קלײד, װאָס זײַן שלאָמפּער האָט געװישט דעם שטױב פֿון דער פּאָדלאָגע, װי אַ פֿלעדערװיש. 

— װאָס װילסטו אײגנטלעך פֿון דײַן מאַן? — האָט געפֿרעגט דער „ריכטער“ מיטן רױטן, געדראָלענעם אױג. 

— װאָס איך װיל, מײַנע ליבע לײַט? — האָט די ייִדענע גענומען רעדן מיט אַ שלוכצנדיק קול. — עץ װײסט דען נישט, װאָס איך װיל? איך װיל, ער זאָל מיך נישט אַװעקװאַרפֿן װי אַ שמאַטע און לאָזן די קינדער געשװאָלן װערן פֿון הונגער… פֿופֿצן יאָר האָב איך אים אָפּגעאַרבעט װי אַ בלינד פֿערד. ער האָט זיך אַרומגעדרײט װי אַ פּריץ און האָט נישט געטון די האַנט אין קאַלטן װאַסער אַרײַן. װי אַ קאַטאָרזשאַן האָב איך געפּראַצעװעט פֿאַר אים. אַ נגידישן בױך האָט ער געקריגן פֿון מײַן האָרעװאַניע און יעצט, אַז ס׳גײט אים גוט, האָט ער מיך אַװעקגעװאָרפֿן און ער װיל נישט הערן פֿון מיר און פֿון די װערעם זײַנע. צום רבֿ האָב איך אים גערופֿן — לאַכט ער זיך אױס; מיטן סאָנד האָב איך אים געסטראַשעט — זאָגט ער, ר׳האָט נישט קײן מורא, אָבער פֿאַר ענק ציטערט ער… צו ענק װעט ער

שױן קומען… עץ האָט דאָך אַ ייִדיש האַרץ און צ׳װעט רחמנות האָבן אױף אַ קאַליקע מיט צװײ לעבעדיקע יתומים. 

— שאַ, שאַ! גענוג געדייבערט! דו דאַרפֿסט שױן מער נישט רעדן. מיר האָבן שױן אַלץ פֿאַרשטאַנען! — האָט דער פּאַרשױן מיטן „בילד“ אױפֿן האַרץ אַ מאַך געטון מיט דער האַנט און איר איבערגעשלאָגן די רײד. — קאָנסט הולכן. מיר װעלן דיך שױן רופֿן. 

— אױ, װי צ׳האָט אַ גאָט אין האַרצן, נעמט זיך אָן מײַן קשיװדע און לערנט בלק דעם שײגעץ, — האָט די פֿרױ גערעדט אױף דער שװעל אונטערזיפֿצנדיק, און װינטשנדיק מיט אַ חניפֿהדיק פּנים אַ „גוטן טאָג“, האָט זי פֿאַרלאָזט די שענק.

אַז די ריכטער זענען געבליבן אַלײן, האָבן זײ זיך אָנגעקוקט. 

— מען דאַרף דעם יאָלד אַ נעם טון אין דער פּרעס אַרײַן! — האָט זיך אָנגערופֿן דער פּאַרשױן מיטן קלײנעם אױג און האָט זיך אױסגעצױגן אױפֿן פֿאַס ביר. 

— ר׳האָט אָפּגעשפּאָרט אַ פּאָר גילדן, פּאַסט אים שױן נישט אַ װײַב אַ הױקער! — ער װיל אױף אונדז שױן נישט קוקן און ער גײט אין דער גאַס שטײַף, װי אַ פּלומפּ און מאַכט זיך, װי ער קען אונדז נישט!

דער מענטש, װעגן װעלכן די „דין־תּורה“ איז איצט פֿאָרגעקומען, האָט געהײסן לײזער „פּאַפּסט“ און האָט אַ מאָל אױך געהערט צו דער חבֿרותא פֿון די „ריכטער“.

לײזער „פּאַפּסט“, אַ געזונטער, שײנער יונג, האָט חתונה געהאַט מיט זײַן װײַב, אַ הױקער און אַ דינסטמױד, װאָס איז דערצו עלטער געװען פֿון אים מיט אַ צװעלף יאָר, אױף אַזאַ נישט־געװײנטלעכן אופֿן:

לײזער איז געװען אַ לעביונג, אַ הולטײַ, זיך געחבֿרט מיט קלעזמער, גנבֿים און קונצן־מאַכער; האָט זיך געדרײט אױפֿן מאַרק, געהאָלפֿן אַרײַננאַרן אַ קאַליעדיק פֿערד אַ שלימזלדיקן פּױער, געװען אַ גאַסט אין די אַכסניות, װוּ מען האָט אױסגעפּראָפּט געלט בײַ סוחרים אין שולערישע קאָרטנשפּילן.

אַ מאַמע האָט ער געהאַט — איז זי געװען אַ װעשין, און סוף־כּל־סוף האָט זי אים אַרױסגעטריבן פֿון דער שטוב, װײַל ער װיל נישט װערן קײן לײַט, פֿאַרדינט נישט קײן גראָשן און דרײט זיך אַרום מיט געמײנע לײַט. 

אָבער אײביק קאָן מען דאָך נישט לעבן פֿון אַזעלכע „געשעפֿטן“ און לײזער האָט ענדלעך אַנטשלאָסן אױסצוקלײַבן זיך אַ פֿאַך, מיט װעלכן ער איז שױן געװען גענוג באַקאַנט: גנבֿה. דעם ערשטן אױפֿטריט האָט ער באַשלאָסן צו מאַכן בײַ דעם זײַדענעם יאָסעלע. דער זײַדענער יאָסעלע איז געװען אַ גרױסער גבֿיר, אַ ייִד מיט אַ שאַרף קעפּל, אַ פֿלינק צינגל, אַ דעה־זאָגער און אַ כּלל־פֿאַרזאָרגער. מיט אַ סך פּריסטאַװעס איז ער געװען אויף „דו“ און אַפֿילו מיטן סאַמע פּאָליציי־מײַסטער איז ער געווען אױסגעקאָכט. אָט אים האָט דאָס לײזער אױסגעקליבן פֿאַר זײַן ערשטן קרבן.

די נאַכט איז געװען אַ רעגנדיקע און אַ קאַלטע, װען לײזער האָט זיך אַרײַנגעגליטשט אין דעם זײַדענעם יאָסעלעס

הױז, װאָס איז געװען אַרומגערינגלט מיט אַ צױם. װען אַלץ איז שױן פֿאַר אים אַדורך בשלום און לײזער איז שױן געװען מיט די געגנבֿעטע זאַכן אין קאָרידאָר, האָט די שטילקײט פֿון דער נאַכט פּלוצלינג איבערגעריסן אַ קלאַפּ אין דער פּאָדלאָגע. פֿון לײזערס גרױסן אָנגעשטאָפּטן זאַק איז אַרױסגעפֿאַלן אַ זילבערנער לײַכטער. און דאָס האָט אים באַגראָבן. דער זײַדענער יאָסל האָט געהאַט אַ לײַכטן שלאָף, װי אַ קאַץ. אַז ער האָט דערהערט דעם קלאַפּ איז ער גלײַך אַראָפּגעשפּרונגען פֿון בעט און האָט תּיכּף זיך געכאַפּט, אַז מען האָט אים באַגנבֿעט. צוזאַמען מיט זײַנע צװײ זין האָט ער אין די אונטערװעש און מיט אײַזערנע פּרענטן זיך אַ לאָז געטון נאָך דעם גנבֿ און אים געפּאַקט.

דער זײַדענער יאָסעלע איז אָבער געװען אַ „קאָפּמענטש“ און ער האָט לײזערן נישט געלאָזט אײַנזעצן, נאָר ער האָט געמאַכט מיט אים אַ געשעפֿט. בײַ אים האָט געדינט אַ משרת זלאַטע, אַ פֿאַרזעסענע מױד, דערצו אַ הױקער און אַ קײַלעכדיקע יתומה. זי איז געקומען צו אים דינען אַלס קינד פֿון צװעלף יאָר, ווען טאַטע־מאַמע זענען איר אָפּגעשטאָרבן. ער האָט זי אַרײַנגענומען אױס רחמנות. זי האָט דאָס דער זײַדענער יאָסעלע איצט אין זינען געהאַט. 

— דאָס ערשטע מאָל, ר׳ יאָסל… גיט מיך נישט איבער דער פּאָליצײ… דאָס ערשטע מאָל… — האָט דער שלימזלדיקער גנבֿ געװײנט און האָט געקושט דעם גבֿירס האַנט.

— טאַקע דאָס ערשטע מאָל?… און אַ טאַטן האָסטו? — האָט ר׳ יאָסל אַ פֿרעג געטון. 

— נײן, איך האָב נישט קײן טאַטן. איך בין אַ יתום. 

— שװער בײַ דײַן טאַטנס קבֿר, צי עס איז טאַקע דאָס ערשטע מאָל.

לײזער האָט געשװאָרן און האָט נישט אױפֿגעהערט צו װײנען.

— װי הײסטו, תּכשיט אײנער?

— לײזער הײס איך.

— ביסטו אַ בחור, צי דו האָסט שױן אַ װײַב? — האָט דער גבֿיר װײַטער אױסגעפֿרעגט.

— איך בין אַ בחור — האָט לײזער געענטפֿערט און האָט אין גרױס שרעק נישט געהאַט קײן דרײסטקײט זיך צו װוּנדערן װאָס מען שטעלט אים אַזעלכע קשיות.

— הער אױס לײזער, — האָט דער זײַדענער יאָסל געזאָגט אין אַ פֿײַערלעכן טאָן און מיט אַ שטרענג, ערנסט פּנים, אַ גלעט טוענדיק זיך די געדיכטע, שװאַרצע באָרד, — איך גיב דיר די ברירה: אָדער דו גײסט אין קרימינאַל אַרײַן, אָדער דו האָסט חתונה מיט מײַן דינסט זלאַטע דעם הױקער. דו קריגסט הונדערט און פֿופֿציק קאַרבן נדן. 

לײזערן איז פֿינצטער געװאָרן אין די אױגן. 

ער האָט געװוּסט, אַז דער זײַדענער יאָסל שפּאַסט נישט און אין קרימינאַל האָט זיך אים נישט געגלוסט צו גײן און באין־ברירה האָט ער געמוזט מסכּים זײַן: ער האָט גענומען זלאַטען דעם הױקער פֿאַר אַ װײַב.

די חתונה איז פֿאָרגעקומען באַלד צו מאָרגנס. דער גבֿיר האָט דעם פּאָרפֿאָערשט דעמאָלט האָט ער זיך דערװעגט און האָט אַװעקגעװאָרפֿן זײַן װײַב, װאָס דער זײַדענער יאָסל האָט אים מיט געװאַלד אײַנגעשלײערט.

לק געמאַכט אַ שטיקל מיסחר און עס איז זײ נישט שלעכט געגאַנגען. 

— אַז דו װעסט זיך דערװעגן צו אַנטלױפֿן, װעט מען דיך ברענגען צו פֿירן אין קײטן. דו װײסט דאָך, אַז איך בין אױסגעקאָכט מיט דער פּאָליצײ… — האָט דער זײַדענער יאָסל אים אָנגעזאָגט.

און לײזער איז שױן אַזױ געבליבן װױנען מיט זײַן װײַב, ביז דער זײַדענער יאָסל איז געװאָרן אַלט; די רוסן זענען אַװעק און ער איז געװאָרן אױס מאַכער.

בית המשפט התכנס בבית מרזח, בחדרון נפרד. בפנים היה חם מאוד, ומהטפטים הצהובים המתקלפים שעל הקירות הנמוכים עלו אדים של הבל פה אנושי. השופטים לא התיישבו על ספסל העץ המוארך שניצב באמצע החדר, אלא על חביות הבירה הגבוהות; כך הם קיוו לצנן את גופם הלוהט. הם פשטו את מקטורניהם והמשיכו לשבת בחולצותיהם הצבעוניות בעלות כפתורי הארד הבורקים. 

הם היו שלושה גברים. כולם בעלי גוף — דמויות מוכרות בעולם התחתון. 

אחד מהם — גבר שמן מאוד בעל צוואר עבה ואדום, חרוש קמטים וחריצים כאגוז מלך, כרסו משתפלת

כיוולדת ופניו מלאות צלקות משוננות מדקירות סכין שהגלידו — התנשף באוויר הלח, ומפיו הפתוח למחצה הציצו זוג שפתיים בשרניות ושתי שורות של שיני זהב. הוא הוציא חפיסת סיגריות ממכנסיו, שהודקו בחגורת עור, ובקולו הצרוד, שבקושי בקע מגרונו, הציע לשני רעיו לעשן:   

— נו, כבר אפשר להתחיל בדין תורה?

— למה לא? — השיב חברו, שעינו האחת קטנה מרעותה (העין הקטנה יותר הייתה אדומה כסלק והצטמקה בעקבות מהלומה). 

— לך תקרא לאישה! — צעק השופט השלישי, צעיר בחולצה שכפתוריה פתוחים, חושפים חזה שעיר, מקורזל ועליו קעקוע בדיו כחולה — כמו אצל אנשים שישבו בכלא שנים רבות — אישה חטובה ועירומה, מרימה משקולות כבדות. 

הראשון, בעל הפנים השסועות, קם באחת מהחבית שישב עליה ופתח את הדלת. 

— 'כנסי פנימה! שאג בעמדו על מפתן הדלת וחזר לשבת על כיסא הכבוד. 

בחדרון הופיעה  אישה גיבנת. היו לה פנים חיוורות וחולניות, עיניים גדולות ומבוהלות ובידיה אחזה שתי ילדות: שתי בנות לבושות בבגדים קרועים ומלוכלכים. 

— יכולת להשאיר את החמודות בבית! — אמר בכעס הברנש בעל הפנים השסועות.

הילדות חשו שמדברים עליהן, עיוו את פניהן בעצב, פנו אל האם והסתתרו בין קפלי שמלתה, ששוליה טאטאו את הרצפה כמו סחבה. 

— מה בעצם את רוצה מבעלך? — שאל השופט בעל העין הנפוחה והאדומה. 

— מה אני רוצה, רבותיי? — פתחה האישה ואמרה בקול מתייפח. — אתם לא יודעים מה אני רוצה? אני רוצה שלא יזרוק — אותי כמו סמרטוט וייתן לילדים לגווע ברעב… חמש־עשרה שנה עבדתי אצלו כמו סוס עיוור. הוא הסתובב בבית כמו — — נסיך ולא נקף אצבע. ואני עשיתי עבודות פרך בשבילו. הוא השמין מנחת מהעבודה הקשה שלי, ועכשיו כשהעסק שלו ה מצליח, הוא זרק אותי לכלבים ולא רוצה לשמוע ממני ומהילדים שלו. לקחתי אותו לרב — הוא עשה ממנו צחוק; איימתי — לתבוע אותו בבית משפט — הוא אמר שזה לא מפחיד אותו, רק מכם הוא רועד מפחד… אצלכם הוא מוכן להתייצב… — אם יש לכם לב יהודי, תרחמו על אישה נכה עם שתי יתומות.

שקט, שקט! מספיק קִשקשת! את כבר לא צריכה להגיד שום דבר. הכול מובן! — הברנש עם ה"ציור" על הלב קטע את דבריה בתנועת ביטול. — את יכולה להסתלק מפה. אנחנו כבר נקרא לך. 

— אוי, אם יש לכם אלוהים, תכירו בעוול שנעשה לי ותלמדו את הממזר הזה לקח, אמרה האישה על מפתן הדלת, ובעודה מתייפחת חלושות ומאחלת "יום טוב" חנף, עזבה את בית המרזח. 

השופטים נשארו לבדם והביטו זה בזה.

צריך לתפוס את האידיוט הזה! — קרא הברנש בעל העין הקטנה והתרווח על חבית הבירה. 

עכשיו כשחסך כמה גילדנים, כבר לא מתאימה לו אישה גיבנת! — הוא כבר לא מסתכל עלינו, הולך ברחוב זקוף כמו לולב ומעמיד פנים שהוא לא מכיר אותנו!

האיש שלשמו התכנסו ב"דין תורה" נקרא לייזר "אפּיפיור" ונמנה פעם אחת עם חבורת השופטים. 

לייזר "אפיפיור", בחור בריא ונאה, התחתן עם אשתו, משרתת גיבנת ומבוגרת ממנו בשתים־עשרה שנה, בנסיבות משונות שכאלה:

לייזר היה נער שעשועים ורווק הולל, ידידם של נגני רחוב, גנבים ורמאים. הוא הסתובב בשוק, עזר למכור סוס חולה לאיכר עני, התארח באכסניות ושם רימה סוחרים בקלפים.

הייתה לו אמא כובסת, ובסופו של דבר היא גירשה אותו מהבית כי הוא לא רצה להתנהג כמו בן אדם, לא הרוויח גרוש והסתובב עם טיפוסים מפוקפקים. 

אבל הרי אי אפשר להתקיים לנצח מעסקים שכאלה, ובסופו של דבר בחר לו לייזר מקצוע. הוא בחר במקצוע שכבר הכיר היטב: גנבה. את הופעת הבכורה שלו החליט לעשות אצל יוסל'ה־משי. יוסל'ה־משי היה גביר כדול, יהודי בעל שכל חריף, לשון זריזה, בעל דעה ובעל מאה. הוא היה מיודד עם הרבה קציני משטרה ואפילו מקורב למפקד המשטרה הבכיר ביותר. אותו יוסל'ה־משי נבחר להיות הקרבן הראשון של לייזר. 

בלילה גשום וקר התגנב לייזר אל תוך הבית של יוסל'ה־משי, שהיה מוקף גדר. הכול עבר בשלום ולייזר כבר עמד במסדרון עם החפצים הגנובים, ופתאום הופרה דממת הלילה בחטה ברצפה. פמוט כסף נפל החוצה מתוך השק הגדול והדחוס של לייזר. וזה היה סופו. שנתו

של יוסל'ה־משי הייתה קלה כשנת חתול, וכששמע את החבטה מיד זינק ממיטתו והבין ששדדו אותו. הוא ושני בניו יצאו לרדוף אחרי הגנב, אוחזים במוטות ברזל ולגופם תחתונים בלבד, ותפסו אותו.

אך יוסל'ה־משי היה אדם פיקח ולא שלח את לייזר לכלא, אלא עשה אתו עסקה. עבדה אצלו משרתת ושמה זלאטה, רווקה זקנה, שהייתה גם גיבנת ויותומה בודדה. היא התחילה לעבוד אצלו כשהיית בת שתים־עשרה, אחרי שהוריה נפטרו. הוא קיבל אותה מרוב רחמים, וגם עכשיו הוא לא שכח אותה. 

— זאת הפעם הראשונה שלי, ר' יוסל… אל תקרא למשטרה, ר' יוסל… הפעם הראשונה… — בכה הגנב המסכן ונישק את ידו של הגביר. 

— זאת באמת הפעם הראשונה?… ומה עם אבא שלך, יש לך אבא? — שאל ר' יוסל. 

— לא, אין לי אבא. אני יתום.

— אם כן, תישבע בקבר אביך שזאת הפעם הראשונה. 

לייזר נשבע ולא חדל מבכיו. 

— מה שמך, בחור צעיר? 

— שמי לייזר.

— אתה רווק, או שכבר יש לך אישה? — חקר הגביר. 

— אני רווק — השיב לייזר ומרוב פחד לא העז לתהות על פשר כל השאלות האלה. 

— שמע, לייזר — אמר יוס'לה־משי בנימה חגיגית ובפנים נוקשות ורציניות, מלטף את זקנו השחור העבה, — אתה יכול לבחור: או שתלך לכלא, או שתתחתן עם המשרתת שלי, זלאטה הגיבנת. תקבל נדוניה של 150 רובל. 

עיניו של לייזר חשכו.

הוא ידע שיוסל'ה־משי אינו מתלוצץ ולא היה לו חשק ללכת לכלא. בלית בררה הוא נאלץ לקבל את ההצעה: הוא נשא את זלאטה הגיבנת לאישה.

החתונה התקיימה בבוקר למחרת. יוסל פתח לשניהם עסק קטן, והכל הסתדר. 

— אם תעז לברוח, יאסרו אותך בשלשלאות. אתה הרי יודע שיש לי קשרים במשטרה… — אמר לו יוסל'ה־משי. 

וכך המשיך לייזר להתגורר עם אשתו, עד שיוסל'ה־משי הזדקן; שלטון הרוסים הסתיים, והוא ירד מגדולתו. רק אז העז לייזר לעזוב את אשתו, שיוסל'ה־משי אילץ אותו להתחתן עמה.

עברית

בית המשפט התכנס בבית מרזח, בחדרון נפרד. בפנים היה חם מאוד, ומהטפטים הצהובים המתקלפים שעל הקירות הנמוכים עלו אדים של הבל פה אנושי. השופטים לא התיישבו על ספסל העץ המוארך שניצב באמצע החדר, אלא על חביות הבירה הגבוהות; כך הם קיוו לצנן את גופם הלוהט. הם פשטו את מקטורניהם והמשיכו לשבת בחולצותיהם הצבעוניות בעלות כפתורי הארד הבורקים. 

הם היו שלושה גברים. כולם בעלי גוף — דמויות מוכרות בעולם התחתון. 

אחד מהם — גבר שמן מאוד בעל צוואר עבה ואדום, חרוש קמטים וחריצים כאגוז מלך, כרסו משתפלת

כיוולדת ופניו מלאות צלקות משוננות מדקירות סכין שהגלידו — התנשף באוויר הלח, ומפיו הפתוח למחצה הציצו זוג שפתיים בשרניות ושתי שורות של שיני זהב. הוא הוציא חפיסת סיגריות ממכנסיו, שהודקו בחגורת עור, ובקולו הצרוד, שבקושי בקע מגרונו, הציע לשני רעיו לעשן:   

— נו, כבר אפשר להתחיל בדין תורה?

— למה לא? — השיב חברו, שעינו האחת קטנה מרעותה (העין הקטנה יותר הייתה אדומה כסלק והצטמקה בעקבות מהלומה). 

— לך תקרא לאישה! — צעק השופט השלישי, צעיר בחולצה שכפתוריה פתוחים, חושפים חזה שעיר, מקורזל ועליו קעקוע בדיו כחולה — כמו אצל אנשים שישבו בכלא שנים רבות — אישה חטובה ועירומה, מרימה משקולות כבדות. 

הראשון, בעל הפנים השסועות, קם באחת מהחבית שישב עליה ופתח את הדלת. 

— 'כנסי פנימה! שאג בעמדו על מפתן הדלת וחזר לשבת על כיסא הכבוד. 

בחדרון הופיעה  אישה גיבנת. היו לה פנים חיוורות וחולניות, עיניים גדולות ומבוהלות ובידיה אחזה שתי ילדות: שתי בנות לבושות בבגדים קרועים ומלוכלכים. 

— יכולת להשאיר את החמודות בבית! — אמר בכעס הברנש בעל הפנים השסועות.

הילדות חשו שמדברים עליהן, עיוו את פניהן בעצב, פנו אל האם והסתתרו בין קפלי שמלתה, ששוליה טאטאו את הרצפה כמו סחבה. 

— מה בעצם את רוצה מבעלך? — שאל השופט בעל העין הנפוחה והאדומה. 

— מה אני רוצה, רבותיי? — פתחה האישה ואמרה בקול מתייפח. — אתם לא יודעים מה אני רוצה? אני רוצה שלא יזרוק — אותי כמו סמרטוט וייתן לילדים לגווע ברעב… חמש־עשרה שנה עבדתי אצלו כמו סוס עיוור. הוא הסתובב בבית כמו — — נסיך ולא נקף אצבע. ואני עשיתי עבודות פרך בשבילו. הוא השמין מנחת מהעבודה הקשה שלי, ועכשיו כשהעסק שלו ה מצליח, הוא זרק אותי לכלבים ולא רוצה לשמוע ממני ומהילדים שלו. לקחתי אותו לרב — הוא עשה ממנו צחוק; איימתי — לתבוע אותו בבית משפט — הוא אמר שזה לא מפחיד אותו, רק מכם הוא רועד מפחד… אצלכם הוא מוכן להתייצב… — אם יש לכם לב יהודי, תרחמו על אישה נכה עם שתי יתומות.

שקט, שקט! מספיק קִשקשת! את כבר לא צריכה להגיד שום דבר. הכול מובן! — הברנש עם ה"ציור" על הלב קטע את דבריה בתנועת ביטול. — את יכולה להסתלק מפה. אנחנו כבר נקרא לך. 

— אוי, אם יש לכם אלוהים, תכירו בעוול שנעשה לי ותלמדו את הממזר הזה לקח, אמרה האישה על מפתן הדלת, ובעודה מתייפחת חלושות ומאחלת "יום טוב" חנף, עזבה את בית המרזח. 

השופטים נשארו לבדם והביטו זה בזה.

צריך לתפוס את האידיוט הזה! — קרא הברנש בעל העין הקטנה והתרווח על חבית הבירה. 

עכשיו כשחסך כמה גילדנים, כבר לא מתאימה לו אישה גיבנת! — הוא כבר לא מסתכל עלינו, הולך ברחוב זקוף כמו לולב ומעמיד פנים שהוא לא מכיר אותנו!

האיש שלשמו התכנסו ב"דין תורה" נקרא לייזר "אפּיפיור" ונמנה פעם אחת עם חבורת השופטים. 

לייזר "אפיפיור", בחור בריא ונאה, התחתן עם אשתו, משרתת גיבנת ומבוגרת ממנו בשתים־עשרה שנה, בנסיבות משונות שכאלה:

לייזר היה נער שעשועים ורווק הולל, ידידם של נגני רחוב, גנבים ורמאים. הוא הסתובב בשוק, עזר למכור סוס חולה לאיכר עני, התארח באכסניות ושם רימה סוחרים בקלפים.

הייתה לו אמא כובסת, ובסופו של דבר היא גירשה אותו מהבית כי הוא לא רצה להתנהג כמו בן אדם, לא הרוויח גרוש והסתובב עם טיפוסים מפוקפקים. 

אבל הרי אי אפשר להתקיים לנצח מעסקים שכאלה, ובסופו של דבר בחר לו לייזר מקצוע. הוא בחר במקצוע שכבר הכיר היטב: גנבה. את הופעת הבכורה שלו החליט לעשות אצל יוסל'ה־משי. יוסל'ה־משי היה גביר כדול, יהודי בעל שכל חריף, לשון זריזה, בעל דעה ובעל מאה. הוא היה מיודד עם הרבה קציני משטרה ואפילו מקורב למפקד המשטרה הבכיר ביותר. אותו יוסל'ה־משי נבחר להיות הקרבן הראשון של לייזר. 

בלילה גשום וקר התגנב לייזר אל תוך הבית של יוסל'ה־משי, שהיה מוקף גדר. הכול עבר בשלום ולייזר כבר עמד במסדרון עם החפצים הגנובים, ופתאום הופרה דממת הלילה בחטה ברצפה. פמוט כסף נפל החוצה מתוך השק הגדול והדחוס של לייזר. וזה היה סופו. שנתו

של יוסל'ה־משי הייתה קלה כשנת חתול, וכששמע את החבטה מיד זינק ממיטתו והבין ששדדו אותו. הוא ושני בניו יצאו לרדוף אחרי הגנב, אוחזים במוטות ברזל ולגופם תחתונים בלבד, ותפסו אותו.

אך יוסל'ה־משי היה אדם פיקח ולא שלח את לייזר לכלא, אלא עשה אתו עסקה. עבדה אצלו משרתת ושמה זלאטה, רווקה זקנה, שהייתה גם גיבנת ויותומה בודדה. היא התחילה לעבוד אצלו כשהיית בת שתים־עשרה, אחרי שהוריה נפטרו. הוא קיבל אותה מרוב רחמים, וגם עכשיו הוא לא שכח אותה. 

— זאת הפעם הראשונה שלי, ר' יוסל… אל תקרא למשטרה, ר' יוסל… הפעם הראשונה… — בכה הגנב המסכן ונישק את ידו של הגביר. 

— זאת באמת הפעם הראשונה?… ומה עם אבא שלך, יש לך אבא? — שאל ר' יוסל. 

— לא, אין לי אבא. אני יתום.

— אם כן, תישבע בקבר אביך שזאת הפעם הראשונה. 

לייזר נשבע ולא חדל מבכיו. 

— מה שמך, בחור צעיר? 

— שמי לייזר.

— אתה רווק, או שכבר יש לך אישה? — חקר הגביר. 

— אני רווק — השיב לייזר ומרוב פחד לא העז לתהות על פשר כל השאלות האלה. 

— שמע, לייזר — אמר יוס'לה־משי בנימה חגיגית ובפנים נוקשות ורציניות, מלטף את זקנו השחור העבה, — אתה יכול לבחור: או שתלך לכלא, או שתתחתן עם המשרתת שלי, זלאטה הגיבנת. תקבל נדוניה של 150 רובל. 

עיניו של לייזר חשכו.

הוא ידע שיוסל'ה־משי אינו מתלוצץ ולא היה לו חשק ללכת לכלא. בלית בררה הוא נאלץ לקבל את ההצעה: הוא נשא את זלאטה הגיבנת לאישה.

החתונה התקיימה בבוקר למחרת. יוסל פתח לשניהם עסק קטן, והכל הסתדר. 

— אם תעז לברוח, יאסרו אותך בשלשלאות. אתה הרי יודע שיש לי קשרים במשטרה… — אמר לו יוסל'ה־משי. 

וכך המשיך לייזר להתגורר עם אשתו, עד שיוסל'ה־משי הזדקן; שלטון הרוסים הסתיים, והוא ירד מגדולתו. רק אז העז לייזר לעזוב את אשתו, שיוסל'ה־משי אילץ אותו להתחתן עמה.

Meir Kahn, the fish-seller of Jablonna. 1927. From the Archives of the YIVO Institute for Jewish Research
יידיש

לײזער איז געװאָרן אַ סוחר פֿון פֿיש. ער איז געװען אױסגעקאָכט מיט די פֿישערס און האָט זיך אַזױ אַרױפֿגעאַרבעט, אַז איצט האָט ער פֿאַרקױפֿט זײַן סחורה אַפֿילו װאַגאָנענװײַז די קרעמער אױפֿן מאַרק און אין די געװעלבער. ער איז, הײסט עס, געװען אַ הורטאָװניק. ער האָט פֿאַרמאָגט אַ ריזיק־גרױסן קעלער. דאָרט זענען אין דער טונקלקײט געשטאַנען אַ סך גרױסע באַליעס מיט װאַסער, אין װעלכע עס זענען אַרומגעשװוּמען גאַנצע מחנות לעבעדיקע קאַרפּן, העכט און שלײַען. 

עס איז געװען פֿאַר ימים־נוראָים. לײזער איז ערשט געקומען צו פֿאָרן פֿון דאַנציג, װוּ ער האָט אין די דערפֿער אַרום אײַנגעקױפֿט בײַ די פֿישערס גרױסע טראַנספּאָרטן. איצט איז דער רעכטער סעזאָן אױף פֿיש און ער האָט געהאָפֿט צו מאַכן די אמתע מטבע. ער האָט אַרײַנגעלײגט זײַן גאַנצן קאַפּיטאַל און איז געװען זיכער, אַז פֿיש װעט זײַן טײַער, װײַל לעצטנס הערשט אַ מגפֿה אױף פֿיש אין די פּױלישע װאַסערן און מען מוז זײ ברענגען פֿון אױסלאַנד. 

ער האָט זיך אַרומגעדרײט אין זײַן גרױסן קעלער און האָט זיך געריבן די הענט פֿון פֿאַרגעניגן און האָט אַלײן געהאָלפֿן זײַנע צװײ משרתים אַרײַנװאַרפֿן אין די באַליעס שלאַנגען, װערעם — שפּײַז פֿאַר די לעבעדיקע באַשעפֿענישן, און איז אַרױס אַ צופֿרידענער צו זיך אַהײם. 

אין זײַן װױנונג האָט ער געטראָפֿן װאַרטן אַ פּאַרשױן. עס איז געװען אײנער פֿון די „ריכטער“, אָט דער מיטן קלײנעם אױג.

ער האָט אים דערקענט, האָט גלײַך פֿאַרשטאַנען, װעגן װאָס דער פּאַרשױן איז געקומען און האָט פֿרעמד און שטאָלץ אױסגעשטעלט די ברוסט מאַכנדיק אַ מינע, װי ער װאָלט פֿאַר קײנעם קײן מורא נישט געהאַט. 

— װאָס װעט איר זאָגן גוטס, יונגער־מאַן? — האָט לײזער אַ פֿרעג געטון באַלד, װי ער איז אַרײַנגעקומען. 

— איך בין געקומען אין אײַער װײַבס נאָמען, פּאַניע װײַסבערג! — האָט דער װױלער־יונג זיך אָנגערופֿן און אים אַ טיפֿן קוק געטון אין די אױגן אַרײַן.

— פֿון װען אָן זענט איר דאָס געװאָרן מײַן װײַבס פֿאַרזאָרגער? װער האָט אײַך געבעטן, צו װערן איר מליץ־יושר? — האָט לײזער אַ זאָג געטון מיט געבײזער.

— דו האָסט פֿאַרגעסן, אַז דו ביסט לײזער „פּאַפּסט“ און דו האָסט פֿאַרגעסן, אַז מיר האָבן געהאַט װעגן דיר אַ „דין־תּורה“! — האָט דער װױלער־יונג פּלוצלינג אַ געשרײ געטון און האָט אַראָפּגעצױגן דאָס היטל איבערן שטערן.

— איך װײס, װער איך בין און איך װײס, װער איר זענט! — האָט לײזער געענטפֿערט אין נאָך אַ העכערן טאָן. — איך װײס און איך גיב אײַך צו װיסן, אַז איך האָב נישט קײן מורא פֿאַר ענקערע „דין־תּורהס“.

— דו האָסט פֿאַר אונדז קײן מורא נישט? — האָט דער יונג גערעװעט און האָט דראָענדיק און רציחהדיק פֿאַרקװעטשט דאָס קלײנע געדראָלענע אייגל, אַזױ אַז מען האָט עס אין גאַנצן נישט אַרױסגעזען.

— נײן, איך האָב נישט קײן מורא פֿאַר קײן שום קנאַקערס.

— נו, װעט מען זען!

— װעט מען זען! — האָט לײזער איבערגעחזרט, האָט אױפֿגעהױבן הױך דעם קאָפּ און מיט פֿאַראַכטונג געקוקט אױף דעם פּאַרשױן.

דער יונג איז אַרױס און האָט אַ קנאַק געטון מיט דער טיר, אַז דער װאַנטזײגער האָט אַזש אַ הױכן קלונג געטון און האָט זיך אָפּגעשטעלט. 

אַ טאָג פֿאַר ערבֿ־ראָש־השנה איז לײזער געװען אױפֿן זיבעטן הימל. דאָס געשעפֿט גײט אים גוט. אױפֿן מאַרק איז דאָ װײניק פֿיש און דאָס, װאָס איז שױן יאָ דאָ, קאָסט זײער טײַער. ער װעט פֿאַרדינען אַ קאַפּל מיט געלט. זײַן קעלער איז פֿול מיט פֿיש און ער װעט זײ פֿאַרצוקערן. 

צו מאָרגנס באַלד אין דער פֿרי האָבן זײַן הױז באַלעגערט ייִדן און ייִדענעס מיט װאָגנס און פֿורלעך, מיט קױשן און הילצערנע פֿעסלעך, מיט קאַסטנס און בלעכענע קעסלען. דאָס זענען געװען הענדלער און הענדלערקעס פֿון מאַרק מיט כּלים פֿאַר די פֿיש. 

דורכן פֿענצטער האָט לײזער דערזען, װי דער עולם שטופּט זיך און ער האָט זיך געגלעט דאָס בײַכל פֿון תּענוג. 

— זײ מײנען, אַז זײ װעלן כאַפּן בײַ מיר אַ מציאה, — האָט לײזער גלײַך פֿאַרשטאַנען די סיבה דערפֿון, װאָס עס זענען הײַנט געקומען צו אים מער סוחרים, װי שטענדיק — פֿיש איז טײַער, נישט באַװיזן צו ברענגען — זענען זײ געקומען צו מיר… זיך דערװוּסט, אַז איך האָב אָנגעגרײט אַ גרױסן טראַנספּאָרט… הײס איך דאָך אָבער לײזער, װעל איך זײ שױן דערצײלן די מעשׂה…

ער האָט זיך פּאַמעלעך אָנגעטון, װי ער װאָלט זיך נישט געאײַלט און אָפּעסנדיק געלאַסן פֿרישטיק, איז ער אַראָפּ אונטן.

— רב לײזער גײט! — האָט ער געהערט פֿון דער װײַטנס אַ גערודער און ער האָט פֿאַרשטאַנען, אַז דעם „רב“ זאָגט מען אים צוליב חניפֿה. ער האָט אָבער באַשלאָסן צו זײַן האַרט װי אַ שטײן און נישט אַראָפּלאָזן קײן אײן גראָשן פֿון פּרײַז. 

עס האָט לאַנג געדױערט, ביז ער איז פֿאַרטיק געװאָרן מיטן מקח און ער מיט זײַנע צװײ משרתים, װאָס ער האָט געהאַלטן אין געשעפֿט, האָבן ענדלעך געעפֿנט די טיר פֿון קעלער און געװאָלט אַרױסנעמען די סחורה.

די יונגען זענען צוגעגאַנגען צו די גרױסע באַליעס און זײ האָבן אַ געשרײ געטון פֿון איבערראַשונג. 

די פֿיש זענען אַרומגעשװוּמען מיט די בײַכער אין דער הייך: זײ זענען געװען טױט. אַזױ אין אַלע קעלערן. מען האָט געסמט די פֿיש! עס איז געװאָרן אַ רעש. מען האָט געסמט די פֿיש!…

לײזער האָט גענומען אַרומלױפֿן װי משוגע. 

— מ׳האָט אָפּגעקױלעט מײַן גאַנץ פֿאַרמעגן! — האָט ער געריטשעט און האָט זיך געריסן די האָר. — מײַן װײַבס נקמה!

לײזער האָט גענומען אַרומלױפֿן װי משוגע. 

— מ׳האָט אָפּגעקױלעט מײַן גאַנץ פֿאַרמעגן! — האָט ער געריטשעט און האָט זיך געריסן די האָר. — מײַן װײַבס נקמה!

זײַנע געשרײען האָבן אָבער גאָר נישט געהאָלפֿן. די פֿיש זענען נישט לעבעדיק געװאָרן. 

— אָװאַ, אָװאַ, אַזאַ מעשׂה! — האָט דער עולם זיך געװוּנדערט און האָט אַרײַנגעשטעקט אין די באַליעס די קעפּ מיט גרױסע פֿאַרחידושטע אױגן און באַטראַכט די פֿיש, װאָס זענען געשװאָלענע געשװוּמען מיט די רוקנס אױף דעם װאַסער. 

מ׳האָט געפּרוּװט אים טרײסטן, צוגעזיפֿצט, געזאָגט אַ פּאָר װערטער און מ׳האָט זיך אײנציקװײַז אַרױסגעשאַרט פֿונעם קעלער. אַז לײזער איז שפּעטער געבליבן אַלײן, האָט ער אַ נידערגעשלאָגענער און אַ טרױעריקער פֿאַרשטאַנען, אַז אַ „דין־תּורה“ איז אַ „דין־תּורה“, מען מוז פֿאָלגן, אױב מען װיל נישט האָבן קײן מיאוסן סוף…

יידיש עברית

לײזער איז געװאָרן אַ סוחר פֿון פֿיש. ער איז געװען אױסגעקאָכט מיט די פֿישערס און האָט זיך אַזױ אַרױפֿגעאַרבעט, אַז איצט האָט ער פֿאַרקױפֿט זײַן סחורה אַפֿילו װאַגאָנענװײַז די קרעמער אױפֿן מאַרק און אין די געװעלבער. ער איז, הײסט עס, געװען אַ הורטאָװניק. ער האָט פֿאַרמאָגט אַ ריזיק־גרױסן קעלער. דאָרט זענען אין דער טונקלקײט געשטאַנען אַ סך גרױסע באַליעס מיט װאַסער, אין װעלכע עס זענען אַרומגעשװוּמען גאַנצע מחנות לעבעדיקע קאַרפּן, העכט און שלײַען. 

עס איז געװען פֿאַר ימים־נוראָים. לײזער איז ערשט געקומען צו פֿאָרן פֿון דאַנציג, װוּ ער האָט אין די דערפֿער אַרום אײַנגעקױפֿט בײַ די פֿישערס גרױסע טראַנספּאָרטן. איצט איז דער רעכטער סעזאָן אױף פֿיש און ער האָט געהאָפֿט צו מאַכן די אמתע מטבע. ער האָט אַרײַנגעלײגט זײַן גאַנצן קאַפּיטאַל און איז געװען זיכער, אַז פֿיש װעט זײַן טײַער, װײַל לעצטנס הערשט אַ מגפֿה אױף פֿיש אין די פּױלישע װאַסערן און מען מוז זײ ברענגען פֿון אױסלאַנד. 

ער האָט זיך אַרומגעדרײט אין זײַן גרױסן קעלער און האָט זיך געריבן די הענט פֿון פֿאַרגעניגן און האָט אַלײן געהאָלפֿן זײַנע צװײ משרתים אַרײַנװאַרפֿן אין די באַליעס שלאַנגען, װערעם — שפּײַז פֿאַר די לעבעדיקע באַשעפֿענישן, און איז אַרױס אַ צופֿרידענער צו זיך אַהײם. 

אין זײַן װױנונג האָט ער געטראָפֿן װאַרטן אַ פּאַרשױן. עס איז געװען אײנער פֿון די „ריכטער“, אָט דער מיטן קלײנעם אױג.

ער האָט אים דערקענט, האָט גלײַך פֿאַרשטאַנען, װעגן װאָס דער פּאַרשױן איז געקומען און האָט פֿרעמד און שטאָלץ אױסגעשטעלט די ברוסט מאַכנדיק אַ מינע, װי ער װאָלט פֿאַר קײנעם קײן מורא נישט געהאַט. 

— װאָס װעט איר זאָגן גוטס, יונגער־מאַן? — האָט לײזער אַ פֿרעג געטון באַלד, װי ער איז אַרײַנגעקומען. 

— איך בין געקומען אין אײַער װײַבס נאָמען, פּאַניע װײַסבערג! — האָט דער װױלער־יונג זיך אָנגערופֿן און אים אַ טיפֿן קוק געטון אין די אױגן אַרײַן.

— פֿון װען אָן זענט איר דאָס געװאָרן מײַן װײַבס פֿאַרזאָרגער? װער האָט אײַך געבעטן, צו װערן איר מליץ־יושר? — האָט לײזער אַ זאָג געטון מיט געבײזער.

— דו האָסט פֿאַרגעסן, אַז דו ביסט לײזער „פּאַפּסט“ און דו האָסט פֿאַרגעסן, אַז מיר האָבן געהאַט װעגן דיר אַ „דין־תּורה“! — האָט דער װױלער־יונג פּלוצלינג אַ געשרײ געטון און האָט אַראָפּגעצױגן דאָס היטל איבערן שטערן.

— איך װײס, װער איך בין און איך װײס, װער איר זענט! — האָט לײזער געענטפֿערט אין נאָך אַ העכערן טאָן. — איך װײס און איך גיב אײַך צו װיסן, אַז איך האָב נישט קײן מורא פֿאַר ענקערע „דין־תּורהס“.

— דו האָסט פֿאַר אונדז קײן מורא נישט? — האָט דער יונג גערעװעט און האָט דראָענדיק און רציחהדיק פֿאַרקװעטשט דאָס קלײנע געדראָלענע אייגל, אַזױ אַז מען האָט עס אין גאַנצן נישט אַרױסגעזען.

— נײן, איך האָב נישט קײן מורא פֿאַר קײן שום קנאַקערס.

— נו, װעט מען זען!

— װעט מען זען! — האָט לײזער איבערגעחזרט, האָט אױפֿגעהױבן הױך דעם קאָפּ און מיט פֿאַראַכטונג געקוקט אױף דעם פּאַרשױן.

דער יונג איז אַרױס און האָט אַ קנאַק געטון מיט דער טיר, אַז דער װאַנטזײגער האָט אַזש אַ הױכן קלונג געטון און האָט זיך אָפּגעשטעלט. 

אַ טאָג פֿאַר ערבֿ־ראָש־השנה איז לײזער געװען אױפֿן זיבעטן הימל. דאָס געשעפֿט גײט אים גוט. אױפֿן מאַרק איז דאָ װײניק פֿיש און דאָס, װאָס איז שױן יאָ דאָ, קאָסט זײער טײַער. ער װעט פֿאַרדינען אַ קאַפּל מיט געלט. זײַן קעלער איז פֿול מיט פֿיש און ער װעט זײ פֿאַרצוקערן. 

צו מאָרגנס באַלד אין דער פֿרי האָבן זײַן הױז באַלעגערט ייִדן און ייִדענעס מיט װאָגנס און פֿורלעך, מיט קױשן און הילצערנע פֿעסלעך, מיט קאַסטנס און בלעכענע קעסלען. דאָס זענען געװען הענדלער און הענדלערקעס פֿון מאַרק מיט כּלים פֿאַר די פֿיש. 

דורכן פֿענצטער האָט לײזער דערזען, װי דער עולם שטופּט זיך און ער האָט זיך געגלעט דאָס בײַכל פֿון תּענוג. 

— זײ מײנען, אַז זײ װעלן כאַפּן בײַ מיר אַ מציאה, — האָט לײזער גלײַך פֿאַרשטאַנען די סיבה דערפֿון, װאָס עס זענען הײַנט געקומען צו אים מער סוחרים, װי שטענדיק — פֿיש איז טײַער, נישט באַװיזן צו ברענגען — זענען זײ געקומען צו מיר… זיך דערװוּסט, אַז איך האָב אָנגעגרײט אַ גרױסן טראַנספּאָרט… הײס איך דאָך אָבער לײזער, װעל איך זײ שױן דערצײלן די מעשׂה…

ער האָט זיך פּאַמעלעך אָנגעטון, װי ער װאָלט זיך נישט געאײַלט און אָפּעסנדיק געלאַסן פֿרישטיק, איז ער אַראָפּ אונטן.

— רב לײזער גײט! — האָט ער געהערט פֿון דער װײַטנס אַ גערודער און ער האָט פֿאַרשטאַנען, אַז דעם „רב“ זאָגט מען אים צוליב חניפֿה. ער האָט אָבער באַשלאָסן צו זײַן האַרט װי אַ שטײן און נישט אַראָפּלאָזן קײן אײן גראָשן פֿון פּרײַז. 

עס האָט לאַנג געדױערט, ביז ער איז פֿאַרטיק געװאָרן מיטן מקח און ער מיט זײַנע צװײ משרתים, װאָס ער האָט געהאַלטן אין געשעפֿט, האָבן ענדלעך געעפֿנט די טיר פֿון קעלער און געװאָלט אַרױסנעמען די סחורה.

די יונגען זענען צוגעגאַנגען צו די גרױסע באַליעס און זײ האָבן אַ געשרײ געטון פֿון איבערראַשונג. 

די פֿיש זענען אַרומגעשװוּמען מיט די בײַכער אין דער הייך: זײ זענען געװען טױט. אַזױ אין אַלע קעלערן. מען האָט געסמט די פֿיש! עס איז געװאָרן אַ רעש. מען האָט געסמט די פֿיש!…

לײזער האָט גענומען אַרומלױפֿן װי משוגע. 

— מ׳האָט אָפּגעקױלעט מײַן גאַנץ פֿאַרמעגן! — האָט ער געריטשעט און האָט זיך געריסן די האָר. — מײַן װײַבס נקמה!

לײזער האָט גענומען אַרומלױפֿן װי משוגע. 

— מ׳האָט אָפּגעקױלעט מײַן גאַנץ פֿאַרמעגן! — האָט ער געריטשעט און האָט זיך געריסן די האָר. — מײַן װײַבס נקמה!

זײַנע געשרײען האָבן אָבער גאָר נישט געהאָלפֿן. די פֿיש זענען נישט לעבעדיק געװאָרן. 

— אָװאַ, אָװאַ, אַזאַ מעשׂה! — האָט דער עולם זיך געװוּנדערט און האָט אַרײַנגעשטעקט אין די באַליעס די קעפּ מיט גרױסע פֿאַרחידושטע אױגן און באַטראַכט די פֿיש, װאָס זענען געשװאָלענע געשװוּמען מיט די רוקנס אױף דעם װאַסער. 

מ׳האָט געפּרוּװט אים טרײסטן, צוגעזיפֿצט, געזאָגט אַ פּאָר װערטער און מ׳האָט זיך אײנציקװײַז אַרױסגעשאַרט פֿונעם קעלער. אַז לײזער איז שפּעטער געבליבן אַלײן, האָט ער אַ נידערגעשלאָגענער און אַ טרױעריקער פֿאַרשטאַנען, אַז אַ „דין־תּורה“ איז אַ „דין־תּורה“, מען מוז פֿאָלגן, אױב מען װיל נישט האָבן קײן מיאוסן סוף… 

לייזר נעשה סוחר דגים. הוא קשר קשרים עם הדייגים והתקדם במקצוע, וכעת היה מסוגל למכור את הסחורה שלו מן העגלות שלו היישר לסוחרים בשוק ובחנויות. הוא היה סיטונאי, כמו שאומרים, ובבעלותו היה מרתף ענקי. שם עמדו בחשכה הרבה גיגיות גדולות, ובהן שחו להקות שלמות של קרפיונים ודגים אחרים. 

זה קרה לפני הימים הנוראים. לייזר בדיוק חזר מנסיעה לדנציג, ששם הסתובב בכפרים והזמין מהדייגים משלוחים גדולים של סחורה. באותו זמן החלה עונה טובה לדגים, והוא קיווה להרוויח סכום יפה. הוא השקיע את כל הונו והיה בטוח שהדגים יתייקרו, כי לאחרונה התפשטה מגפת דגים בנהרות פולין והיה צריך לייבאם מחוץ־לארץ.

הוא הסתובב במרתף הגדול הספק כפיים בהנאה. במו ידיו עזר לשתני משרתיו להשליך אל הגיגיות נחשים ותולעים — מזון ליצורים החיים — וחזר הביתה מרוצה. 

בדירתו חיכה לו ברנש. היה זה אחד השופטים, בעל העין הקטנה.

הוא זיהה אותו והבין מיד מדוע הגיע. הוא ניפח את חזהו בגאווה: הוא אינו מפחד מאיש.

— מה נשמע, בחור צעיר? — שאל לייזר ברגע שנכנס. 

— באתי לכאן בשם אשתך, אדון וייסברג! — השיב האורח והביט עמוק אל תוך עיניו. 

— ממתי אתה דואג לאשתי? מי ביקש ממך להיות מליץ יושר שלה? — אמר לייזר בתוכחה. 

— שכחת שאתה לייזר "אפיפיור" ושהיה לנו דין תורה בעניינך! — צעק האורח ומשך את הכובע על מצחו. 

— אני יודע מי אני ואני יודע מי אתה! — השיב לייזר בקול רועם אף יותר — אני יודע ואני מודיע לך בזאת שאני לא מפחד מה"דין תורה" שלכם.

— אתה לא מפחד מאיתנו? — שאג האורח וצמצם את עינו הקטנה והנפוחה בזעם עד שהעין לא נראתה כלל. 

— לא, אני לא מפחד מאף אחד שעושה רוח.

נו, אנחנו עוד נראה!

— עוד נראה! — חזר לייזר ואמר, זקף את ראשו והביט בברנש בבוז.

הצעיר יצא בטריקת דלת כה רמה, עד ששעון הקיר השמיע צליל גבוה ונעצר. 

ביום שלפני ערב ראש השנה היה לייזר ברקיע השביע. העסקים שגשגו, בשוק היו מעט דגים, והדגים שהיו עלו ביוקר. הוא עמד להרוויח הון. מרתפו היה מלא בדגים, והוא עמד למכור את כולם ולהפיק רווח נאה. 

מוקדם בבוקר כיתרו את ביתו גברים ונשים עם עגלות, סלים וחביות מעץ, עם תיבות ועם סירי פח. אלה היו סוחרים וסוחרות מהשוק שהביאו עמם כלים לדגים.

מבעד לחלון ראה לייזר את האנשים מתקרבים לביתו וליטף את כרסו בהנאה.

הם חושבים שהם ימצאו אצלי מציאות — לייזר ידע היטב מדוע באים אליו יותר סוחרים מבדרך כלל — הדגים יקרים מדי בשבילם — לכן הם באו אלי… כי הם יודעים שהכנתי משלוח גדול… מי אם לא לייזר יעשה אתם עסק…

הוא התלבש לאטו, כאילו אין לו סיבה למהר, ואחרי שאכל את ארוחת הבוקר בנחת, ירד למטה.

ר' לייזר הגיע! — הוא שמע מרחוק את ההמולה, וידע שמכנים אותו "ר'" מתוך חנופה. אבל הוא החליט שיהיה קשה כאבן ולא יפחית אפילו גרוש מהמחיר.

עבר זמן רב עד שסיים להתמקח. הוא ושני משרתיו שעבדו אצלו פתחו את דלתות המרתף כדי להוציא את הסחורה. הצעירים ניגשו אל הגיגיות הגדולות, וצעקו בהפתעה. 

הדגים צפו ובטנם כלפי מעלה: הם היו מתים. כך בכל המרתפים. מישהו הרעיל את הדגים! פרצה מהומה. מישהו הרעיל את הדגים!…

לייזר התחיל להתרוצץ במרתף כאחוז טירוף. 

הרסו את כל הרכוש! — הוא צעק ומרט את שערותיו. — הנקמה של אשתי!

אבל כל צעקותיו לא עזרו. הדגים לא קמו לתחייה. 

אוי ואבוי מה קרה — קראו האנשים בתדהמה והציצו אל תוך הגיגיות, מביטים בעיניים תמהות וקרועות לרווחה בדגים הצפים במים על גבם.

היו שניסו לנחם את לייזר, נאנחו ואמרו כמה מילים, ואז הם עזבו את המרתף לאטם.

אחר כך, כשנותר לייזר לבדו, הוא הבין בעצב שדין תורה הוא דין תורה. צריך לציית לחוקיו, אחרת צפוי לך סוף מר.

 

 

עברית

לייזר נעשה סוחר דגים. הוא קשר קשרים עם הדייגים והתקדם במקצוע, וכעת היה מסוגל למכור את הסחורה שלו מן העגלות שלו היישר לסוחרים בשוק ובחנויות. הוא היה סיטונאי, כמו שאומרים, ובבעלותו היה מרתף ענקי. שם עמדו בחשכה הרבה גיגיות גדולות, ובהן שחו להקות שלמות של קרפיונים ודגים אחרים. 

זה קרה לפני הימים הנוראים. לייזר בדיוק חזר מנסיעה לדנציג, ששם הסתובב בכפרים והזמין מהדייגים משלוחים גדולים של סחורה. באותו זמן החלה עונה טובה לדגים, והוא קיווה להרוויח סכום יפה. הוא השקיע את כל הונו והיה בטוח שהדגים יתייקרו, כי לאחרונה התפשטה מגפת דגים בנהרות פולין והיה צריך לייבאם מחוץ־לארץ.

הוא הסתובב במרתף הגדול הספק כפיים בהנאה. במו ידיו עזר לשתני משרתיו להשליך אל הגיגיות נחשים ותולעים — מזון ליצורים החיים — וחזר הביתה מרוצה. 

בדירתו חיכה לו ברנש. היה זה אחד השופטים, בעל העין הקטנה.

הוא זיהה אותו והבין מיד מדוע הגיע. הוא ניפח את חזהו בגאווה: הוא אינו מפחד מאיש.

— מה נשמע, בחור צעיר? — שאל לייזר ברגע שנכנס. 

— באתי לכאן בשם אשתך, אדון וייסברג! — השיב האורח והביט עמוק אל תוך עיניו. 

— ממתי אתה דואג לאשתי? מי ביקש ממך להיות מליץ יושר שלה? — אמר לייזר בתוכחה. 

— שכחת שאתה לייזר "אפיפיור" ושהיה לנו דין תורה בעניינך! — צעק האורח ומשך את הכובע על מצחו. 

— אני יודע מי אני ואני יודע מי אתה! — השיב לייזר בקול רועם אף יותר — אני יודע ואני מודיע לך בזאת שאני לא מפחד מה"דין תורה" שלכם.

— אתה לא מפחד מאיתנו? — שאג האורח וצמצם את עינו הקטנה והנפוחה בזעם עד שהעין לא נראתה כלל. 

— לא, אני לא מפחד מאף אחד שעושה רוח.

נו, אנחנו עוד נראה!

— עוד נראה! — חזר לייזר ואמר, זקף את ראשו והביט בברנש בבוז.

הצעיר יצא בטריקת דלת כה רמה, עד ששעון הקיר השמיע צליל גבוה ונעצר. 

ביום שלפני ערב ראש השנה היה לייזר ברקיע השביע. העסקים שגשגו, בשוק היו מעט דגים, והדגים שהיו עלו ביוקר. הוא עמד להרוויח הון. מרתפו היה מלא בדגים, והוא עמד למכור את כולם ולהפיק רווח נאה. 

מוקדם בבוקר כיתרו את ביתו גברים ונשים עם עגלות, סלים וחביות מעץ, עם תיבות ועם סירי פח. אלה היו סוחרים וסוחרות מהשוק שהביאו עמם כלים לדגים.

מבעד לחלון ראה לייזר את האנשים מתקרבים לביתו וליטף את כרסו בהנאה.

הם חושבים שהם ימצאו אצלי מציאות — לייזר ידע היטב מדוע באים אליו יותר סוחרים מבדרך כלל — הדגים יקרים מדי בשבילם — לכן הם באו אלי… כי הם יודעים שהכנתי משלוח גדול… מי אם לא לייזר יעשה אתם עסק…

הוא התלבש לאטו, כאילו אין לו סיבה למהר, ואחרי שאכל את ארוחת הבוקר בנחת, ירד למטה.

ר' לייזר הגיע! — הוא שמע מרחוק את ההמולה, וידע שמכנים אותו "ר'" מתוך חנופה. אבל הוא החליט שיהיה קשה כאבן ולא יפחית אפילו גרוש מהמחיר.

עבר זמן רב עד שסיים להתמקח. הוא ושני משרתיו שעבדו אצלו פתחו את דלתות המרתף כדי להוציא את הסחורה. הצעירים ניגשו אל הגיגיות הגדולות, וצעקו בהפתעה. 

הדגים צפו ובטנם כלפי מעלה: הם היו מתים. כך בכל המרתפים. מישהו הרעיל את הדגים! פרצה מהומה. מישהו הרעיל את הדגים!…

לייזר התחיל להתרוצץ במרתף כאחוז טירוף. 

הרסו את כל הרכוש! — הוא צעק ומרט את שערותיו. — הנקמה של אשתי!

אבל כל צעקותיו לא עזרו. הדגים לא קמו לתחייה. 

אוי ואבוי מה קרה — קראו האנשים בתדהמה והציצו אל תוך הגיגיות, מביטים בעיניים תמהות וקרועות לרווחה בדגים הצפים במים על גבם.

היו שניסו לנחם את לייזר, נאנחו ואמרו כמה מילים, ואז הם עזבו את המרתף לאטם.

אחר כך, כשנותר לייזר לבדו, הוא הבין בעצב שדין תורה הוא דין תורה. צריך לציית לחוקיו, אחרת צפוי לך סוף מר.

 

שירי שפירא היא מתרגמת מגרמנית, אנגלית ויידיש לעברית, וכותבת פרוזה בעברית וביידיש. בין ספריה שתורגמו מגרמנית: "צ'יק ואני" מאת וולפגנג הרנדורף (עם עובד, 2019) ו"הקרתן הנצחי" (אפרסמון, 2021).

לתרגומים נוספים

ריקודה פוטשבצלאל דב

ים־לידער

שירי-ים

אנה מרגוליןזהר ברנדס

ליבע מאָנסטרען

מִפְלָצוֹת יְקָרוֹת

אסתר קרייטמןדורי פרנס

די נײַע וועלט

העולם החדש